Абӯабдуллоҳи Рӯдакӣ — Офтоби нахустини адабиёти тоҷик

Вақте сухан аз адабиёти тоҷик меравад, пеш аз ҳама номи як мард ба ёд меояд — Абӯабдуллоҳи Рӯдакӣ. Номи ӯ чунон бо оғози адабиёти форсии тоҷикӣ пайванд хӯрдааст, ки тасаввур кардани таърихи адабиёти мо бе ӯ қариб ғайриимкон аст.

Рӯдакӣ танҳо шоире набуд, ки дар қарни X ғазал ва қасида месуруд. Ӯ аз ҷумлаи он шахсиятҳоест, ки бо пайдо шуданашон як давраи нави фарҳангӣ оғоз меёбад. Пеш аз ӯ низ ба забони форсӣ шеър гуфта мешуд, аммо маҳз дар осори ӯ ин забон ба яке аз воситаҳои бузурги баёни андеша, эҳсос, ҳикмат ва зебоӣ табдил ёфт.

Аз ҳамин ҷост, ки ӯро «Одамушшуаро» — падари шоирон, ва «Падари адабиёти тоҷик» меноманд.

Аз Панҷрӯд то Бухоро

Абӯабдуллоҳ Ҷаъфар ибни Муҳаммад Рӯдакӣ тақрибан соли 858 дар деҳаи Панҷрӯд, дар наздикии Панҷакенти имрӯза, ба дунё омадааст.

Дар бораи солҳои кӯдакии ӯ маълумоти зиёде боқӣ намондааст. Аммо ривоятҳо ва тазкираҳои баъдӣ аз он шаҳодат медиҳанд, ки истеъдоди ӯ аз хурдӣ ошкор будааст. Гуфта мешавад, ки Қуръонро аз бар карда, бо мусиқӣ ва навозандагӣ ошно шудааст ва хеле барвақт ба шеър рӯ овардааст.

Рӯдакӣ танҳо бо сухан қувват надошт — ӯ овози хуш ва истеъдоди мусиқӣ низ дошт. Ин истеъдодҳо дар ниҳоят роҳашро ба яке аз пурқудраттарин марказҳои фарҳангии замонаш — Бухоро — боз карданд.

Он рӯзҳо Бухоро пойтахти давлати Сомониён буд. Дарбори Сомониён на танҳо маркази сиёсӣ, балки яке аз муҳимтарин марказҳои илму фарҳанг ба шумор мерафт. Дар ин муҳит забони форсӣ-тоҷикӣ тадриҷан мавқеи нав пайдо мекард ва шоирон, донишмандон ва аҳли фарҳанг дар ташаккули он нақши бузург мебозиданд.

Ва дар ҳамин муҳит Рӯдакӣ ба яке аз чеҳраҳои асосӣ табдил ёфт.

Шоири дарбор

Дар аҳди амир Насри II Сомонӣ Рӯдакӣ ба дарбор роҳ ёфт ва ба яке аз шоирони маъруфи замонаш табдил гардид.

Солҳои зиндагии ӯ дар Бухоро, эҳтимолан, пур аз шукӯҳ буданд. Ӯ дар назди амир мақоми баланд дошт, аз эҳтироми аҳли дарбор бархурдор буд ва барои шеърҳояш подошҳои бузург мегирифт.

Дар бораи сарвати Рӯдакӣ ривоятҳои зиёде вуҷуд доранд. Тазкираҳо аз он мегӯянд, ки ӯ дар давраи шуҳраташ зиндагии пурбаракат дошт. Аммо аз он муҳимтар худи таъсири ӯ буд: Рӯдакӣ дигар танҳо як шоири дарбор набуд. Сухани ӯ ба воситаи маъруфияти шеъри форсӣ дар тамоми қаламрави Сомониён паҳн мешуд.

Гуфта мешавад, ки осори ӯ садҳо ҳазор байтро дар бар мегирифт. Рақамҳои овардашуда дар манбаъҳои гуногун фарқ мекунанд ва тамоми мероси Рӯдакӣ то замони мо нарасидааст. Аз он осори азим имрӯз танҳо чанд ҳазор байт боқӣ мондааст.

Аммо ҳамин миқдори нисбатан кам ҳам барои шинохтани бузургии ӯ кофист.

Содагӣ, ки осон нест

Шояд яке аз бузургтарин сирҳои шеърҳои Рӯдакӣ дар содагии онҳост.

Ӯ барои бузург нишон додани андеша ҳатман ба калимаҳои душвор ниёз надошт. Забони шеърҳояш равон, табиӣ ва ба зиндагии инсон наздик аст. Дар байтҳои ӯ муҳаббат, дӯстӣ, хирад, некӣ, дониш, ҷавонӣ, пирӣ ва гузаштани умр бо забоне баён мешаванд, ки баъди ҳазор сол ҳам барои хонанда бегона нест.

Ин содагӣ, албатта, ба маънои осон будани эҷоди чунин шеър нест.

Баръакс, сухани сода аксаран аз сухани мураккаб душвортар аст. Барои гуфтани як андешаи бузург бо чанд калимаи равшан шоир бояд худи маъниро амиқ дарк карда бошад.

Рӯдакӣ ин ҳунарро дошт.

Ӯ аз зиндагии одӣ фалсафа месохт ва аз як эҳсоси инсонӣ андешаи умумӣ ба вуҷуд меовард. Аз ҳамин сабаб, хондани Рӯдакӣ баъди садсолаҳо ҳам эҳсоси хондани як шоири зиндаро ба вуҷуд меорад.

Забоне, ки ба адабиёт табдил ёфт

Бузургии Рӯдакӣ танҳо дар шеърҳои ӯ нест.

Нақши ӯ дар таърихи забон низ ниҳоят муҳим аст.

Дар асрҳои миёна забони арабӣ дар илму фалсафа ва бисёр соҳаҳои фарҳанг мавқеи хеле қавӣ дошт. Дар чунин муҳит адабиёти форсӣ тадриҷан ба забони тавонои фарҳангӣ табдил меёфт.

Рӯдакӣ аз ҷумлаи шахсоне буд, ки ба ин раванд нерӯи бузург бахшид.

Ӯ нишон дод, ки забони форсӣ метавонад на танҳо забони гуфтугӯ ва муошират, балки забони андешаи баланд, ҳикмат, ишқ ва адабиёти бузург бошад.

Агар забон хона бошад, Рӯдакӣ аз аввалин меъморони он буд.

Ва деворҳои он хона баъдтар аз ҷониби Фирдавсӣ, Саъдӣ, Ҳофиз, Ҷалолиддини Балхӣ, Камол ва садҳо шоири дигар баландтар шуданд.

Аз шукӯҳи дарбор то хомӯшии Панҷрӯд

Аммо зиндагии Рӯдакӣ мисли шеърҳои ӯ ҳамеша равшан ва пур аз шукӯҳ набуд.

Солҳои охири ҳаёти ӯ бо тағйири вазъияти сиёсӣ ва дур шудан аз дарбор пайванд доранд. Рӯдакӣ ба зодгоҳаш баргашт ва рӯзҳои охири умрашро дар Панҷрӯд гузаронд.

Дар бораи ин давраи зиндагии ӯ маълумоти дақиқ кам аст ва бисёре аз ҷузъиёте, ки имрӯз нақл мешаванд, ба ривоятҳои баъдӣ такя мекунанд. Аммо як чиз равшан аст: марде, ки замоне дар маркази дарбори Сомониён қарор дошт, умрашро дар зодгоҳи худ ба поён расонд.

Тақрибан соли 941 Рӯдакӣ аз ҷаҳон даргузашт.

Ва шояд яке аз талхтарин тазодҳои зиндагии ӯ ҳамин бошад: шоире, ки барои ҳазорон инсон дар бораи шодии зиндагӣ, дӯстӣ ва зебоӣ суруд, охири умрашро дар дурӣ аз ҳамон шукӯҳи гузашта сипарӣ кард.

Аммо зиндагӣ ба ӯ як неъмати дигар дода буд — меросе, ки аз худи зиндагӣ дарозумртар баромад.

Ҳазор сол баъд

Имрӯз, вақте мо ба Рӯдакӣ менигарем, ӯро танҳо дар доираи асри X дидан кам аст.

Ӯ дигар танҳо як шахсияти таърихӣ нест.

Номи Рӯдакӣ ба як қисми хотираи фарҳангии тоҷикон табдил ёфтааст. Номи ӯро дар кӯчаҳо, боғҳо, муассисаҳо ва мактабҳо мебинем. Осораш дар китобҳои дарсӣ хонда мешавад. Шеърҳояш аз ҷониби наслҳои гуногун дубора хонда ва шарҳ дода мешаванд.

Ва муҳимтар аз ҳама — забоне, ки ӯ ба он шеър гуфт, то имрӯз зинда аст.

Ҳар боре ки як кӯдак бори аввал байти Рӯдакиро мехонад, гӯё риштаи ҳазорсолае дубора ба ҳаракат медарояд.

Аз Панҷрӯд то Бухоро. Аз Бухоро то имрӯз. Аз як шоир то миллионҳо хонанда. Ин аст қудрати адабиёт!

Рӯдакӣ ба мо нишон дод, ки барои дар таърих мондан ҳатман қалъа сохтан ё сарбоз ҷамъ кардан шарт нест. Баъзан чанд сатри шеър метавонад аз санг ҳам устувортар бошад.

Империяҳо меоянд ва мераванд. Қасрҳо хароб мешаванд. Номҳои бисёре аз подшоҳон дар ғубори асрҳо гум мешаванд.

Аммо сухани хуб метавонад ҳазор сол зиндагӣ кунад.

Шояд ҳамин аст бузургтарин мероси Рӯдакӣ: ӯ ба мо танҳо шеър нагузошт. Ӯ ба забони мо эътимод бахшид — эътимод ба он ки ин забон метавонад андешаи бузургро бигӯяд, эҳсоси инсонро нигоҳ дорад ва аз аср ба аср гузарад.

Аз ҳамин рӯ, вақте имрӯз номи адабиёти тоҷикро ба забон меорем, дар ибтидои ин роҳи дароз симои як мард падидор мешавад. Марде аз Панҷрӯд, шоири Бухоро, "Одамушшуаро" — Рӯдакӣ.